Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis

Redakcja | Kolegium Redakcyjne | Informacje ogólne | Wskazówki dla autorów | Spis treści | Streszczenia

1. Redakcja

Redaktor naczelna
dr hab. Celina Juda, prof. UJ
Instytut Filologii Słowiańskiej UJ
ul. Bydgoska 19B
30-056 Kraków
e-mail: celina.juda@uj.edu.pl

Zastępca redaktora naczelnego/ sekretarz naukowy redakcji
dr hab. Anna Car
Instytut Filologii Słowiańskiej UJ
ul. Bydgoska 19B
30-056 Kraków
e-mail: carana@wp.pl; anna.car@uj.edu.pl

2. Kolegium Redakcyjne

prof. dr hab. Marta Gibińska-Marzec – Instytut Filologii Angielskiej
prof. dr hab. Maria Kłańska – Instytut Filologii Germańskiej
dr hab. Celina Juda – Instytut Filologii Słowiańskiej
prof. dr hab. Józef Korpanty – Instytut Filologii Klasycznej
prof. dr hab. Barbara Michalak-Pikulska – Instytut Filologii Orientalnej
prof. dr hab. Wasilij Szczukin – Instytut Filologii Wschodniosłowiańskiej

3. Informacje ogólne

Czasopismo Studia Litteraria Universitatis Iagellonicae Cracoviensis jest rocznikiem o tematyce literaturoznawczej tworzonym przez pracowników i doktorantów Wydziału Filologicznego UJ. Na jego łamach pragniemy zamieszczać także artykuły zagranicznych gości-literaturoznawców.

4. Wskazówki dla autorów

Artykuły

Artykuły o objętości do 15 standardowych stron (1800 znaków na stronie), format Word, czcionka Times New Roman prosimy przesyłać w formie elektronicznej na adresy mailowe członków redakcji. Prosimy także o podanie adresu email oraz telefonu kontaktowego.

Do każdego artykułu, bez względu na język publikacji, należy dołączyć abstrakt (objętość do 0,5 znormalizowanej strony) w języku angielskim oraz słowa kluczowe, a w przypadku artykułów w języku innym niż angielski również tytuł artykułu w języku angielskim.

Prosimy także o wypełnienie zamieszczonego tutaj oświadczenia.

Normy redakcyjne dla osób piszących po polsku:

Cytaty:
1. Cytaty krótsze niż 3 wersy, wprowadzone tradycyjnym „”, w tekście
2. Cytaty 3 wersy i powyżej wyodrębnione spacjami z tekstu artykułu, czcionka 10 pkt., wcięcie na 1 tabulator
3. Cytat w ramach cytatu oznaczamy znakiem «».

Odniesienia bibliograficzne:
1. Książka:
- inicjał imienia autora (jeśli inicjały są dwa, nie rozdzielamy ich spacją)/ nazwisko autora/ przecinek/ tytuł książki kursywą/ przecinek/ miejsce wydania i rok wydania/ przecinek/ numer strony/ kropka np.: J. L. Styan, Współczesny dramat, Wrocław 1995, s. 5
- w wypadku pozycji wielotomowej, numer tomu podajemy po jej tytule i po przecinku: np.: Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. I, Warszawa 1984, s. 215. A. Bar, Seweryna Duchińska, Polski Słownik Biograficzny, t. 5, s. 440-441.
- gdy cytujemy niezależny fragment publikacji, wprowadzamy znak [w:] np.: J. Łanowski, Wstęp [w:] Eurypides, Elektra, Wrocław 1969, s. XXIII.
- określenie „redaktor” wprowadzamy po nazwisku w nawiasie zwykłym, w formie skróconej: np.: E. Udalska (red.), O dramacie…
- nazwisko tłumacza wprowadzamy po tytule i przecinku skrótem „przeł.” np. J. Domański, Metamorfozy pojęcia filozofii, przeł. Z. Mroczkowska i M. Bujko, Warszawa 1996, s. 47.

2. Czasopismo:
inicjał imienia autora (jeśli inicjały są dwa, nie rozdzielamy ich spacją)/ nazwisko autora/ przecinek/ tytuł artykuły kursywą/ przecinek/ nazwa czasopisma w cudzysłowie, pismem prostym/ rok wydania/ przecinek/ numer czasopisma/ przecinek/numer strony(stron)/ kropka, np. J.T. Hodi (Tokarzewicz), Do Józefa Ignacego Kraszewskiego, „Listy Polskie” 1878, nr 1, s. 5.
Powtórzenie danych bibliograficznych:
Powtarzając tytuł, który pojawił się wcześniej, lecz nie bezpośrednio, stosujemy skrót „op. cit.” pismem prostym/ przecinek/ numer strony (stron)/ kropka
np.: J.L. Styan, op. cit., s. 5.
Powtarzając tytuł, który pojawił się bezpośrednio wcześniej: „Ibidem” pismem prostym/ przecinek/numer strony (stron)/ kropka
np.: J.L. Styan, op. cit., s. 5.
    Ibidem, s. 4.
Cytując tę sama stronę, stosujemy wyłącznie „Ibidem” pismem prostym/ kropka
np.: J.L. Styan, op. cit., s. 5.
    Ibidem, s. 4.
    Ibidem.

Normy redakcyjne dla osób piszących po angielsku:

Cytaty:
 a/ Odsyłacz w nawiasie (Kowalski 33) i alfabetyczna lista bibliografii wykorzystanej na końcu artykułu według wzoru powyżej
 b/ lub numer przypisu (przypisy numerować kolejno dla całego artykułu i umieszczać na dole strony). Informacja w przypisach pełna za pierwszym razem (według wzoru j.w.), potem stosować ibid., strona lub nazwisko, op. cit., strona

Odniesienia bibliograficzne:
1/ Książka:
(1 autor) : nazwisko, imię autora, tytuł kursywą, miejsce wydania: wydawca, rok
(wielu autorów): nazwisko, imię, tytuł kursywą, miejsce wydania:
    wydawca, rok
(praca zbiorowa, jeden red.): nazwisko, imię, red., tytuł kursywą, miejsce wydania:
    wydawca, rok
(praca zbiorowa, wielu red.): nazwisko, imię, et.al., eds., tytuł kursywą, miejsce wydania:
    wydawca, rok
(dzieło tłum.): nazwisko, imię autora, tytuł kursywą, trans. imię nazwisko, miejsce wydania:
    wydawca, rok
(karta tytułowa bez nazwiska, np. słowniki, encyklopedie) tytuł kursywą, reszta j.w.
    (dzieło bez daty) po wydawcy skrót n.d.
2/ rozdział w dziele zbiorowym, antologii, etc.
    nazwisko, imię autora, tytuł rozdziału w cudzysłowie podwójnym, tytuł książki
    kursywą, ed. imię nazwisko, miejsce wydania: wydawca, rok, strony od-do.
3/ artykuły w czasopismach:
    nazwisko, imię autora, tytuł artykułu w podwójnym cudzysłowie, tytuł czasopisma
    kursywą, nr (rok): strony od-do.
4/ prace niepublikowane:
    nazwisko, imię autora, tytuł kursywą, unpub. diss., nazwa instytucji, rok
5/ źródło internetowe: nazwisko, imię autora, tytuł w „”, pełny adres internetowy
    lub nazwa strony (np. wikipedia) i pełny adres internetowy

Normy redakcyjne dla osób piszących po francusku:

Pour le corps du texte :
police de caracteres : Times New Roman 12 points
en italique : mots et termes étrangers tels que a priori, a posteriori, last but no least, to be or not to be, etc.

Pour les citations :
citation courte (moins de trois lignes) : intégrée dans le corps du texte, entre guillemets « typographiques » ;
citation longue (plus de trois lignes) : sans guillemets, en retrait, jamais en italique (sauf si l’original l’est),
police de caracteres : Times New Roman 11 points, interligne : 1

Pour les notes :
police de caracteres : Times New Roman 10 points, en bas de page, en numérotation continue
en italique : supra, infra, ibid., op. cit., etc.
exemples :

1 D. Wilhem, Maurice Blanchot : la Voix narrative, Paris, Union Générale d’Editions, 1974, coll. 10/18, p. 31. [ET, pour le meme ouvrage tout de suite apres, ibid. (c’est-a-dire a la meme page 31) OU ibid., p. 155 (si c’en est une autre)] [ET, pour le meme ouvrage, mais dans la suite : D. Wilhem, op. cit. p. 155. ] [Si le meme auteur est cité aussi pour d’autres ouvrages, il est conseillé de préciser : D. Wilhem, Maurice Blanchot…, op. cit., p. 121. ]
2 M. Blanchot, „Parole, ce n’est pas voir” dans L’Entretien infini, Paris, Gallimard, 1969, p. 41.
3 M. Tuţescu, „Paradoxe, univers de croyance et pertinence argumentative”, dans R. Landheer et P. J. Smith (textes recueillis par), Le paradoxe en linguistique et en littérature,Geneve, Droz, 1996.
4 M. Foucault, „La pensée du dehors”, dans Critique, no 229, juin 1966.
5 I. Perrone-Moisés, „L’intertextualité critique”, Poétique, no 27, 1976, cité selon S. Rabeau (textes choisis et présentés par), Intertextualité, Paris, Flammarion, 2002, p. 177.

Pour les articles consultés sur Internet : exemples :

1 Voir O. Cariguel, „Ecrire ou ne pas écrire sur Maurice Blanchot”, http://www.oeildeboeuf.com/index_lectures. html, p. 3.
2 M. Blanchot, „L’écriture consacrée au silence. Hommage a Edmond Jabes”, L”Oeil-de-Boeuf, revue littéraire trimestrielle, no 14-15, Notre réf. http://www.oeildeboeuf.com/n14_081.html, p. 2.
3 Selon l’édition de la Pléiade : „Sophonie, en hébreux, Sephanyah «Yahvé préserve», La Bible. L’Ancien Testament, Gallimard, 1959, t. 2, coll. de la Pléiade, p. 816, n. 1. Selon la traduction oecuménique de La Bible, Ancien Testament, vol 1., Le Livre de Poche, note 1., p. 968, le nom de Sophonie signifie „(que) le Seigneur conserve” ; selon d’autres, Ts'Fanyah ou Sephanyah a le sens d’un «Yah a caché», ou «Yah a protégé», voir http://ibelgique.ifrance.com/bethyeshouah/Bible/36_Sophonie.html ou http://www.google.pl/search?q=cache:SaZ131aQLRQC:www.textes.levillage.org/sephanyah.htm+SOPHONIE&hl=pl&lr=lang_fr&ie=UTF-8.

Ponctuation :
point, point de suspension, virgule, parenthese fermante ), crochet droit fermant ] : pas d’espace avant, espace apres
(parenthese ouvrante, [crochet droit ouvrant : espace avant, pas d’espace apres
deux point, point-virgule, point d’interrogation, point d’exclamation : espace insécable avant
apostrophe ’(anglaise de préférence) : pas d’espace avant ni apres
titres : pas de point a la fin

Normy redakcyjne dla osób piszących po niemiecku:

1. Pozycję pojawiającą się po raz pierwszy wprowadzamy w przypisie wg wzoru:

1 T.W. Adorno: Ästhetische Theorie. In: Gesammelte Schriften. Hrsg. v. G. Adorno u. R. Tiedermann. Frankfurt/M. 1970, Bd. 7, S. 295-297.

2. Jeśli są dwa miejsca wydania, postępujemy wg wzoru:

2 A. Döblin: An Romanautoren und ihre Kritiker. Berliner Programm. In: Schriften zur Ästhetik, Poetik und Literatur. Hrsg. v. E. Kleinschmidt. Olten/Freiburg i.Br. 1989, S. 10.

3. Jeśli poza miejscem wydania istotne jest podanie również wydawnictwa oraz gdy miejsc wydania jest więcej niż dwa, postępujemy wg wzoru:

3 Vgl. P. Stücheli: Poetisches Pathos. Eine Idee bei Friedrich Nietzsche und im deutschen Expressionismus. Bern u.a.: P. Lang 1999, S. 199.

4. W przypadku odwołania do źródła, wprowadzonego wcześniej, postępujemy wg wzoru:

4 Adorno (Anm. 1), Bd. 6, S. 159.

5. Przy odwołaniu do tego samej pozycji w następujących po sobie przypisach postępujemy wg wzoru:

5 Adorno, ebd., S. 160. 6 Ebd., S. 171. 7 Vgl. ebd., S. 180.

6. W przypadku pojawienia się takich samych nazwisk autorów, można w powtarzających się przypisach stosować dodatkowo inicjały, np.:

8 Vgl. E.T.A Hoffmann (Anm. 8), S. 10.

7. Cytaty zapożyczone oraz tytuły w języku obcym wprowadzamy wg wzoru:

5 Zit. nach: B. Faron: Jama Michalika – przewodnik literacki. [Jama Michalika – ein literarischer Führer]. Kraków 1995, S. 65. – Übers. K.L.

8. Stosowane skróty

Anm. – Anmerkung; Zit. nach: – Zitiert nach; S. – Seite; f. – folgende Seite; ff. – folgende Seiten; Bd. – Band; H. – Heft; Ders. – Derselbe; Dies. – Dieselbe; Jg. – Jahrgang; Vgl. – vergleiche; Ebd. – ebenda; Hg. – Herausgeber; hrsg. v. – herausgegeben von; Übers. – Übersetzer; übers. v. – übersetzt von;.

Normy redakcyjne dla osób piszących po rosyjsku:

Технические требования, предъявляемые к статьям
На русском языке

Общие положения:
1. Объем статьи – до 20 нормированных страниц (т. е. 1800 печатных знаков с пробелами на одной странице), шрифт Times New Roman, кегль 12.
2. Объем резюме – до одной страницы (1800 печатных знаков ).

Оформление цитат:
1. Цитаты, занимающие менее 3 строчек, помещаются в тексте статьи, внутри абзаца в кавычках (“”).
2. Цитаты, занимающие 3 и более строчек, помещаются отдельным абзацем, отделенным сверху и снизу одним пустым интервалом, а слева уступом, размером в один шаг табулятора. Кегль 10.
3. Цитата внутри другой цитаты обозначается угловыми кавычками (« »).
Оформление библиографических записей в примечаниях:
1. Книга:
– инициал имени или инициалы имени и отчества автора (в последнем случае не разделенные пробелом)/ фамилия автора/ запятая/ заглавие книги курсивом/ запятая/ место и год издания без запятой между ними/ запятая/ номер страницы (страниц)/ точка, напр.:
Ю.М. Лотман, Культура и взрыв, Москва 1992, с. 101

– в случае двухтомного или многотомного издания номер тома указывается после его заглавия и после запятой, напр.:
Ю.М. Лотман, Избранные статьи в трех томах, т. 3, Таллинн 1993, с. 191.

– в случае сборника, составитель или редактор которого указан, инициалы и фамилия редактора (составителя) приводятся после полного заглавия сборника (согласно записи на редакционной странице) и после запятой, напр.:
Русская новелла: Проблемы теории и истории: Сборник статей, под ред. В.М. Марковича, В. Шмида, Санкт-Петербург 1993, с. 28–29.

– при цитировании независимого фрагмента издания вводится знак [в:], напр.:
М.В. Отрадин, Главный герой – Петербург [в:] Петербург в русском очерке XIX века, Ленинград 1984, с. 15;
Ал. Михайлов, О Марине Цветаевой [в:] М.И. Цветаева, Стихотворения, составитель Ал. Михайлов, Москва 1986, с. 15.

– инициалы и фамилия переводчика приводятся после заглавия и после запятой, при этом употребляется сокращение “пер.”:
Шолом-Алейхем, Тевье-молочник, пер. М. Шамбадала [в:] Шолом-Алейхем, Тевье-молочник. Повести и рассказы, Москва 1969, с. 64.

В записи употребляются сокращения: т. (том), ч. (часть), вып. (выпуск), с. (страница), ред. (редактор, редакция). Не употребляются сокращения: М. (Москва), СПб. (Санкт-Петербург), Пб. (Петербург), Пг. (Петроград), Л. (Ленинград), сб. (сборник), сост. (составитель), вступ. ст. (вступительная статья), предисл. (предисловие), послесл. (послесловие), комм. (комментарии), прим. (примечания). Два и более места издания разделяются тире (без пробела), напр.: Москва–Ленинград, New York–London.

2. Журнал:
– инициал имени или инициалы имени и отчества автора (в последнем случае не разделенные пробелом)/ фамилия автора/ запятая/ заглавие статьи курсивом/ запятая/ название журнала прямым шрифтом в кавычках/ год издания без запятой перед ним/ запятая/ номер журнала/ запятая/ номер страницы (cтраниц)/ точка, напр.:
В. Махлин, Возраст речи. Подступы к явлению Аверинцева, “Вопросы литературы” 2006, № 3 (май–июнь), с. 45.

Повторение библиографических данных:

– при повторении заглавия, которое было приведено ранее, но не непосредственно перед данным примечанием, после фамилии автора употребляется формула “op. cit.” прямым шрифтом/ запятая/ номер страницы (страниц)/ точка, напр.:
Ю.М. Лотман, op. cit., с. 128.

– в случае упоминания более одного текста того же автора при повторном цитировании приводится сокращенный вариант заглавия курсивом/ многоточие/ запятая/ номер страницы (страниц)/ точка, напр.:
Ю.М. Лотман, Избранные статьи в трех томах, ?. 3, ??????? 1993, ?. 191.
Ю.М. Лотман, op. cit., т. 1, с. 98.
Ю.М. Лотман, Культура и взрыв, Москва 1992, с. 101.
Ю.М. Лотман, Избранные статьи..., т. 2, с. 123.

– при повторении заглавия, которое приводилось в предыдущем примечании, употребляется формула “Ibidem” (там же) прямым шрифтом/ запятая/ номер страницы (страниц)/ точка, напр.:
Ю.М. Лотман, Культура и взрыв, Москва 1992, с. 101.
Ibidem, с. 128.

– при цитировании той же самой страницы употребляется только формула “Ibidem” прямым шрифтом/ точка, напр.:
Ю.М. Лотман, op. cit., т. 1, с. 98.
Ibidem, с. 101.
Ibidem.

Prosimy o składanie materiałów do kolejnego numeru do 30.06.2007r.

Czasopismo jest wydawane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego (http://www.wuj.pl/), które ma swoją siedzibę w Krakowie, przy ul. Michałowskiego 9/2 (kod 31-126, tel. 012-631-18-80 / 81 / 83).

Dystrybucją zajmuje się Dział Handlowy (ul. Wrocławska 53, 30-011 Kraków, e-mail: wydaw@if.uj.edu.pl, tel. kom. 0506-006-674)

5. Treść pierwszego numeru (złożony do druku we wrześniu 2006)

Spis treści

Teresa BELA (IFA), Piers Paul Read as a Novelist: Variety in Unity (Piers Paul Read jako powieściopisarz: jedność w różnorodności.)

Marek HERMANN (Studium Językowe UJ), Analiza grecko-łacińskich katachrez astronomicznych na podstawie De astronomia Hyginusa. (Die griechisch-lateinischen astronomischen Katachresen auf Grund De astronomia des Hyginus)

Jerzy KAPUŚCIK (IFW), Dziedzictwo o. Pawła Florenskiego. Spadkobiercy, interpretatorzy, problemy refleksji badawczej. (Наследство Павла Флоренского. Наследники, интерпретаторы и проблемы исследования мысли ученого)

Józef KUFFEL (IFW), Послание Старца Филофея к Великому Князю Василию: политический манифест или религиозно-символический дискурс? (List Stara Filoteusza do Wielkiego Księcia Wasylego III – manifest polityczny czy traktat symboliczno-religijny?)

Maria MALEWSKA (IFW), Байроновские эпиграфы в творчестве М.Ю. Лермонтова (Byronowskie motta w twórczości Michała Lermontowa)

Magdalena OCHNIAK (IFW), Записные книжки Андрея Платонова – ключ к творчеству писателя? (Notatniki Andrieja Płatonowa – klucz do twórczości pisarza?)

Aneta PYTKA (IFR), Les deux Guenievres ou la féminité séductrice dans le Lancelot du Lac. (Dwie Ginewry, czyli kobiety uwodzicielki w Lancelocie z Jeziora).

Caterina SQUILLACE-PIWOWARCZYK (IFR), Italiam scribere exorsi: obraz Włoch w okresie Quattrocenta (na podstawie traktatów historiograficznych humanistów włoskich). (Italiam scribere exorsi: l'immagine dell'Italia nel quattrocento (sulla base di alcuni trattati storiografici di umanisti italiani).

Anna WRÓBEL (IFR), Il Meridione tra la Morte e il Mistero nelle opere di Gustaw Herling-Grudziński. (Południe pomiędzy Śmiercią a Tajemnicą w dziełach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego).

Paweł ZARYCHTA (IFG), Tod oder Wiedergeburt? Zur Rhetorik zwischen 1720 und 1760 in Deutschland. (Śmierć czy odrodzenie? O retoryce w latach 1720-1760 w Niemczech).

6. Streszczenia

Teresa Bela

Piers Paul Read jako powieściopisarz: różnorodność w jedności

Niniejszy artykuł stawia przed sobą dwa cele. Pierwszy z nich to ogólne przedstawienie sylwetki Piersa Paula Reada (ur. 1941), współczesnego brytyjskiego powieściopisarza, dokumentalisty i biografa, autora sztuk teatralnych i telewizyjnych, znanego także ze swoich esejów, felietonów i recenzji, ukazujących się głównie w tygodnikach i tygodniowych magazynach do gazet o profilu konserwatywnym (np. The Spectator, The Observer, The Sunday Times), a także w prasie katolickiej (np. The Tablet, The Catholic Herald). Read jest pisarzem mało znanym w Polsce: przetłumaczono dotychczas tylko jedną z jego powieści (The Married Man – Człowiek żonaty, tłum. A. Szymanowski, Warszawa 1988) oraz jedno popularne studium historyczne (The Templars – Templariusze, tłum. Z. Gieniewski, Poznań 2003). Drugim celem artykułu jest polemika z uproszczonym, stereotypowym i stąd przeważnie negatywnym przedstawianiem Reada w wiodącej brytyjskiej prasie literackiej ze względu na jego mało popularne w Anglii poglądy (jest on praktykującym katolikiem, z czym się nie kryje i o czym pisze do prasy katolickiej). Doprowadziło to do sytuacji, w której Read – autor poczytnych powieści, nagradzanych wcześniej w Wielkiej Brytanii i za granicą (głównie w USA) – jest mało znany nawet wśród brytyjskich czytelników, jego książki nie są promowane, a często nieobecne w najważniejszych księgarniach (np. Waterstone’s w Londynie), krótkie ‘hasłowe opisy’, które mają charakteryzować jego twórczość, raczej zniechęcają szersze gremia angielskich czytelników, niezainteresowanych takim typem powieści (np. niektóre z tych stereotypowych etykietek, przyczepianych powieściom Reada to: zażarty, nietolerancyjny katolicyzm, antyfeminizm, melodramatyzm, moralizatorstwo).

Autorka artykułu stara się udowodnić, że Read jako powieściopisarz nie nasyca swoich utworów własnymi prywatnymi poglądami, że zarzuty stawiane mu przez niektórych krytyków nie mają uzasadnienia w beletrystyce Reada, którą charakteryzuje przede wszystkim wartka i ciekawa akcja, realizm, różnorodność miejsc akcji (większość powieści dotyczy bohaterów i miejsc nie-angielskich, jakkolwiek zawsze znajduje się jakiś brytyjski ‘łącznik’ wśród postaci), zainteresowanie problemami politycznymi XX wieku (Read studiował historię i politologię w Cambridge). Ta różnorodność tematyki, a także sposobu jej przedstawienia stanowi – w opinii autorki – siłę pisarstwa Reada, jakkolwiek niektórzy krytycy nie są zachwyceni taką ‘nieprzewidywalnością’ tematyczną. Element łączący wszystkie tak różne powieści Reada (debiutował w 1966 roku i wydał dotąd czternaście powieści) to zainteresowanie pisarza problematyką moralną, która przewija się w różny sposób w beletrystyce Reada, bez względu na to, czy jego bohaterami są w danym momencie ludzie wierzący czy nie, katolicy, protestanci, prawosławni, czy ideowi lub koniunkturalni komuniści, socjaliści, naziści lub ambitni współcześni karierowicze. Podtytuł niniejszego artykułu odnosi się właśnie do tego rodzaju ‘jedności’ w różnorodności tematycznej, którą cenią tylko nieliczni krytycy brytyjscy. Fakt, że Read nie gustuje w eksperymentach formalnych (jakkolwiek świetnie operuje zróżnicowanymi technikami narracyjnymi w kilku powieściach), jest także traktowany jako słabość jego twórczości i nie pozwala krytykom, zainteresowanym w pisarstwie awangardowym, zaliczyć Reada do poważnych współczesnych autorów brytyjskich.

Niniejszy artykuł, odnosząc się do większości powieści Piersa Paula Reada, wyjaśnia znaczenie niektórych opisowych haseł lub przeciwstawia się niesprawiedliwym, skrótowym ‘etykietkom’, przypisywanym jego utworom. Wniosek, płynący z takiej analizy, potwierdza fakt, że Read jest pisarzem niedocenianym przez współczesną krytykę brytyjską, zajmując się niemodną tematyką i nadając sprawom, o których pisze – często z dużym dystansem, ironią i typowym kpiarskim humorem – poważny wymiar moralny (co czyni jednak bez moralizowania).



Marek Hermann

Die griechisch-lateinischen astronomischen Katachresen auf Grund De astronomia des Hyginus

Im vorliegenden Beitrag sind die griechisch-lateinischen astronomischen Katachresen auf Grund des Hyginus Werkes De astronomia analysiert worden. Da die Katachrese ein Art Metapher ist, haben wir sie im Rahmen dieses Tropus dargestellt. Wie wir uns überzeugen konnten, waren die alten Römer, wenn es um die astronomische Terminologie geht, nicht originell. Die benutzten von Hyginus katachrestischen Begriffe – sphaera, circulus, circulus lacteus, stellae erraticae, cometes, nodus caelestis, wie auch die Katachresen der Winde-Himmelsrichtungen sind fast gänzlich aus der Sprache der Griechen übernommen worden. Diese Katachresen, die die semantischen Lücken ausfüllten, konnten ursprünglich von den Griechen als aktuelle Metaphern betrachtet werden, aber mit der Zeit wurden sie zu vollständig lexikalisierten Begriffen und in dieser Form sind sie in die Sprache der alten Römer übergegangen. Die anfängliche Kognitivfunktion dieser Metaphern war aber für den römischen Empfänger von De astronomia, der ja die griechische Sprache gut verstand, immer noch aktuell. Ähnlich wie den alten Griechen erleichterten diese Metaphern ihnen das Verständnis des Weltalls. Die im vorliegenden Artikel durchgeführte Studie hat also ergeben, dass die astronomische Figuralsprache der Römer, fast im ganzen von den Griechen übergenommen, auch heute noch in unseren modernen Sprachen anwesend, die Wahrnehmung des Bildes des Universums beeinflusst hat. Dieses bestätigt, dass nicht nur die aktuellen Metaphern, sondern auch die katachrestischen Begriffe, deren Gebrauchswert nach einiger Zeit der einer toten Metapher ist, bestimmte Perspektiven, die der Erweiterung der Kenntnisse dienlich sind, einigermaßen eröffnen.



Jerzy Kapuścik

Наследство Павла Флоренского. Наследники, интерпретаторы и проблемы исследования мысли ученого

Целью предлагаемой статьи является попытка начертать основные философские и религиозные проблемы, затронутые известным русским ученым-энциклопедистом Серебряного века, Павлом Александровичем Флоренским (1882-1937), которые не позволяют на однозначную оценку его наследия. Понимая философию в духе великого предшественника, Владимира Соловьева (метафизика всеединства, религиозность, софиология, убеждение в потребности синтеза знаний; религиозного, философского и научного), автор трактата Столп и утверждение Истины на самом деле выработал собственную концепцию философии, охватывающую огромное богатство "знаков духовной жизни", находящих свое выражение не только в "цивилизованных" формах знаний, но также в мистике, гностицизме, оккультизме, магии и в восточных религиях (буддизм, конфуцианство). Наличие всех этих начал, как можно предполагать, не позволило Флоренскому выработать последовательную философскую систему. Вместо нее мы имеем дело, с одной стороны, с богословскими проблемами (история церкви в Библия, сущность святости и ее русское "измерение", теодицея, православие и жизнь, религиозный культ как основа культуры), с другой - с разными аспектами мысли уже светского характера, получившей определение "конкретной метафизики", мысли занятой разными "вопросами жизни" и деятельности человека (культура, язык, наука, искусство, техника, философия), которые, в замысле Флоренского, должны были кристаллизоваться как основные аспекты антроподицеи. Принимая во внимание вышеприведенные факты, в статье доказывается, что немыслимо рассматривать миросозерцание Флоренского в одном ключе. Обращение к трудам разных ученых и интерпретаторов, пытающихся "распознать" этого мыслителя - либо в контексте религиозной веры (игумен Андроник (Трубачев)), либо в светском духе (Павел Васильевич Флоренский - внук сестры создателя Столпа и утверждения Истины) - позволяет убедиться в том, что на пути к синтезу мысли Флоренского вырастают серьезные препятствия. Можно надеяться, что в какой-то это позволит понять, почему до сих пор не написана серьезная монография, посвященная целостному изучению наследия русского богослова и ученого.



Józef Kuffel

List Stara Filoteusza do Wielkiego Księcia Wasylego III – manifest polityczny czy traktat symboliczno-religijny?

Artykuł „List Stara Filoteusza do Wielkiego Księcia Wasylego III – manifest polityczny czy traktat symboliczno-religijny?” w pierwotnej, skróconej wersji został wygłoszony jako referat w kwietniu 2003 r. w Pskowie na międzynarodowej konferencji na temat „Moskwa – Trzeci Rzym”, zorganizowanej w ramach obchodów 700-lecia staroruskiego grodu.

W analizowanym zabytku, napisanym w pierwszej ćwierci XVI wieku, przedstawiono zintegrowany, średniowieczny światopogląd, w którym religia stanowi najważniejsze kryterium w życiu społeczno-państwowym oraz osobistym. Jest to kontynuacja bizantyńskiej tradycji, gdzie religijność miała przede wszystkim charakter wewnętrznego, wspólnotowego (soborowego) i osobistego doświadczenia, wyrażonego głównie w literaturze patrystycznej i prawosławnej liturgii. Doświadczenie to najkrócej można scharakteryzować jako żywe i nieustanne doznawanie wszechobecności Boga w świecie. Najpełniej owo tajemnicze doznanie zostało opisane w hezychazmie – najważniejszym kierunku bizantyńskiej teologii mistycznej – jako oglądanie energii Bożych w świecie i realne odczuwanie obecności Świętej Trójcy na ziemi, stanowiących zasadę życia duchowego prawosławia. Na głęboko hezychastycznej świadomości przenikającego wszystko „Niestworzonego Światła” opiera się realizm symboliczny Świętych Ojców, którzy w zjawiskach ziemskich rozpoznają ich pierwoobrazy (symbole) istniejące na niebiosach. W tę prawdziwie chrześcijańską perspektywę doskonale wpisuje się sposób rozumienia charyzmatu władzy carskiej przez spadkobierców spuścizny Cesarstwa Bizantyńskiego na Rusi, co zostało wyrażone w omawianym liście Starca Filoteusza, ihumena monasteru Św. Eleazara pod Pskowem. Metoda realizmu symbolicznego stanowi punkt wyjścia również przy analizie tego zabytku. W powyższym studium funkcja cara została ukazana przede wszystkim w jej wymiarze religijnym, tj. symbolu-ikony Chrystusa w hierarchicznie rozpatrywanym narodzie prawosławnym, który jest utożsamiany z Cerkwią. Taka optyka pozwala na zrozumienie uniwersalnego i ponadczasowego znaczenia charyzmatu władcy w światopoglądzie Rusi Moskiewskiej pretendującej do roli spadkobiercy Bizancjum, co znalazło wyraz w określeniu „Trzeci Rzym” w odniesieniu do stolicy Wielkiego Księstwa a następnie Carstwa Moskiewskiego.



Maria Malewska

Byronowskie motta w twórczości Michała Lermontowa

Talent Lermontowa nie narodził się w literackiej pustce. Poeta świetnie orientował się zarówno w rodzimej, jak i zagranicznej literaturze. Lermontowa-poetę stworzyli rosyjscy i zachodnioeuropejscy pisarze. To ich naśladował, tak jak dziecko naśladuje rodziców, dopóki nie osiągnie samodzielności. Echo jego wiedzy i fascynacji utworami innych twórców pobrzmiewa w stylu i duchu jego poezji, w licznych utworach naśladujących dzieła nauczycieli, a także w mottach, które zamieszczał przed swoimi utworami.

Motta w utworach Lermontowa zazwyczaj pochodzą z literatury zachodniej. Wiersz Nie ufaj sobie poprzedza cytat z A. Barbiera. Na początku „Oni kochali tak długo i czule” brzmią słowa H. Heine, zaś druga część poematu Izmaił Bej poprzedzona jest mottem z Marmiona Waltera Scotta. Występują także motta z Szekspira, La Harpe’a i Conza. Cytaty z wyżej przytoczonych pisarzy występują u Lermontowa jednokrotnie, jednak oprócz nich jako motta aż ośmiokrotnie pojawiają się cytaty z lorda Byrona. Wersy angielskiego poety poprzedzają utwory takie jak: Kałły, Żeglarz, Dziwny człowiek, Izmaił Bej, Umierający gladiator oraz Bojar Orsza.

Jeśli dokładne przyjrzeć się datom powstania wyżej wymienionych utworów Lermontowa okaże się, że rosyjski poeta przytaczał słowa Byrona jako motta jedynie w latach 1831-1835. Wszystkie pozostałe cytaty, nie licząc cytatu z Waltera Scotta (1832), powstały przed lub po „byronowskim okresie”. W latach 1831-1835 powstała także większość przekładów Lermontowa z angielskiego poety. W ciągu tego czteroletniego okresu Lermontow znajdował się pod nieprzerwanym wpływem autora Giaura. Dopiero później przesiąknięty byronicznością lermontowski romantyzm osłabł ustępując miejsca innym szkołom poetyckimi i innym autorom.



Magdalena Ochniak

Notatniki Andrieja Płatonowa – klucz do twórczoci pisarza?

Opublikowana w 2000 roku w nakładzie 1000 egzemplarzy pełna edycja notatników Andrieja Płatonowa (1899–1950), pisanych w latach 1921–1944 mimo swej niewielkiej objętości (dzieląc ilość stron przez ilość lat, w których powstawały, okaże się, iż Płatonow pisał 1/5 strony tygodniowo) stanowią niezwykle interesujący materiał analityczny, zaś badacze jego dzieł nazywają te notatniki bezcennym konspektem życia i twórczości pisarza.

Płatonow nigdy nie nosił się z zamiarem ich opublikowania, o czym świadczy chociażby fakt, iż często pisał skrótami, które dla współczesnych badaczy niełatwe są do rozszyfrowania, bądź to, że nie unikał w swych notatkach nienormatywnej leksyki. W notatnikach znajdziemy zarówno urwane, niedokończone zdania, króciutkie, kilkuzdaniowe mikroteksty, dłuższe fragmenty później publikowanych utworów, jak i fragmenty zapisków, dzięki którym możemy dowiedzieć się o pisanych lecz zniszczonych i nigdy nie opublikowanych utworach.

W notatnikach pojawiają się nazwiska postaci, wątki czy motywy wykorzystywane w późniejszych tekstach, przemyślenia o Bogu, duszy, sensie życia, śmierci. Nie znajdziemy w nich natomiast uwag dotyczących ówczesnego życia literackiego. Nazwiska znanych wszystkim Bułhakowa, Achmatowej czy Grossmana pojawiają się jedynie na okładkach notesów, wraz z adresem i numerem telefonu danego pisarza. Znajdzie w nich zaś czytelnik uwagi będące Płatonowowską diagnozą tych czasów, komentarzem wydarzeń społecznych. Nie pomogą mu one jednak odgadnąć tajemnicy twórczości pisarza.



Aneta Pytka

Dwie Ginewry, czyli kobiety uwodzicielki w Lancelocie z Jeziora.

Postać królowej Ginewry, żony króla Artura i kochanki Lancelota nie przestaje fascynować, a różnorodność świadectw literackich ukazuje pełny obraz jej bogatej osobowości. Przedstawienie tej postaci zmienia się w zależności od prądów i myśli danej epoki, dlatego też z dwornej damy, jaką jest w powieściach XII wieku, Ginewra staje się, w XIII wiecznej prozie, kobietą cudzołożną, uwodzicielką, której grzeszna miłość będzie miała tragiczne konsekwencje dla całego arturiańskiego świata. Epizodyczna postać fałszywej Ginewry, związana nierozłącznie z historią królowej, także doskonale wpisuje się w literacką koncepcję kobiety uwodzicielki, będącej jednocześnie uosobieniem zła i perfidii. Obydwie Ginewry są bohaterkami Lancelota prozą, anonimowego dzieła z pierwszej połowy XIII wieku, należącego do cyklu Lancelota-Graala. Specyfika i charakter tego utworu, wyrastającego z tradycji dwornej, lecz naznaczonego duchem mistycyzmu i głębokiej religijności, jak i prądy oraz tendencje ideologiczne epoki, których jest wyrazem, nie pozostają bez znaczenia na literackie przedstawienie kobiety i miłości.

Kobieta w zhierarchizowanym społeczeństwie feudalnym długo podlegała męskiej dominacji. Dopiero pojawienie się, w XII wieku, fenomenu miłości dwornej (amour courtois) oraz ideałów z nim związanych zmieniło tę sytuację, dając przewagę kobiecie. Dworna miłość, w jej wyidealizowanej formie nazywana fin’amor, posiadała określone reguły i sławiła związki pozamałżeńskie. Oparta na świadomej decyzji kochanków, miała prowadzić do doskonałości i nigdy nie była ślepą ani fatalną, w przeciwieństwie do fole amor, miłości szalonej, będącej pewnego rodzaju zniekształceniem amour courtois, a charakterystycznej dla bohaterów cyklu Lancelota-Graala. W świetle XIII-wiecznych ideałów, skłaniających się ku wartościom duchowym, kobiety cudzołożne, obdarzone były złą i perfidną naturą, wzbudzały uczucie grzeszne, zgubne i wyniszczające, które nieuchronnie prowadziło do nieszczęścia, a niekiedy śmierci.

W twórczości XII-wiecznej, Ginewra, której prototypy odnaleźć można w podaniach i legendach celtyckich, była żoną króla Artura, kobietą najpiękniejszą, posiadającą wszelkie możliwe cnoty i zalety. Chrétien de Troyes jako pierwszy wprowadził do powieści motyw miłości Lancelota i Ginewry, czyniąc z królowej uwielbianą dworną damę. Zarówno w literaturze XII, jak i XIII wieku, Ginewra, postrzegana była jako niewierna, jednak u Chrétiena uczucie, które łączyło parę kochanków nie tylko nie było potępione, ale prowadziło także do doskonałości, podczas gdy w Lancelocie prozą, jest ono powodem ich degradacji, przeszkodą w rozwoju moralnym, która zamyka Lancelotowi drogę do odkrycia duchowych tajemnic. Występna miłość czyni Lancelota niegodnym odnalezienia Świętego Graala, a Ginewra świadoma jest swojej winy. Przez nią również, niegdyś najlepszy rycerz, nie dopełnia swych powinności, w tym także obowiązku lojalności wobec króla Artura. W Lancelocie prozą doskonale zarysowuje się ewolucja postaci królowej Ginewry, która, będąc początkowo mądrą, piękną i dworną damą, nabiera cech uwodzicielki. Wzbudzając w Lancelocie miłość, staje się powodem jego cierpienia, jakiego nie zdołały wynagrodzić nawet krótkie chwile radości spędzone z ukochaną. To grzeszne uczucie, które nie mogło przetrwać w feudalnej rzeczywistości chrześcijańskiej, doprowadziło Lancelota do szaleństwa, a w konsekwencji spowodowało także upadek arturiańskiego świata. Tylko rozstanie i rezygnacja z ziemskiego życia mogły odkupić ich winy.

Postać fałszywej Ginewry, uzurpatorki, próbującej zająć miejsce prawdziwej królowej, obdarzona jest również cechami kobiety kusicielki. Podstępem uprowadza króla Artura, więzi go, zdobywając jednocześnie nad nim władzę. Mimo, iż obca nadprzyrodzonemu światu, fałszywa Ginewra ucieka się do magii, jak i wykorzystuje swe kobiece wdzięki, aby uwieść Artura. Król, zaślepiony miłością, łatwo ulega zwodniczej namiętności i, gdyby nie prawda wyjawiona w odpowiednim momencie, jej konsekwencje mogłyby okazać się tragiczne. Chociaż działa za namową człowieka, który pragnie zemścić się na Arturze, fałszywa Ginewra świadoma jest swojej winy. Mimo szczerej skruchy, ponosi zasłużoną karę.

Postacie królowej oraz fałszywej Ginewry łączy jedynie fizyczne podobieństwo, ich charaktery natomiast pozostają diametralnie różne. Jednak, istnieje cecha wspólna im obydwóm, mianowicie zdolność uwodzenia i wzbudzania miłości, która niszczy swoje ofiary.



Caterina Squillace-Piwowarczyk

Italiam Scribere Exorsi: l'immagine dell'Italia nel Quattrocento (sulla base di alcuni trattati storiografici di umanisti italiani)

Il presente articolo ripercorre le tappe evolutive del nome Italia: si parte dal VI secolo a. C. in cui tale denominazione si riferiva alla sola Calabria, passando per l'epoca romana, allorquando essa ormai abbracciava l'intera penisola (le isole erano ancora considerate a parte) e quella medievale, durante la quale non si ebbe alcuna opera di rilievo che trattasse il suddetto paese come un tutt'uno. Nel Medioevo, infatti, le descrizioni a carattere storico-geografico ripetevano pedissequamente quanto già espresso dagli autori antichi.

Nel XV secolo, grazie all'intensificarsi dei viaggi ed alla nascita della diplomazia nel senso moderno del termine, mutò notevolmente la visione del mondo e anche quella dell'Italia. La trattatistica, che fino ad allora era rimasta confinata nei limiti delle singole città, abbracciò per la prima volta l'intera penisola e ne cominciò a presentare le singole realtà regionali. Ciò si deve innanzitutto ad un'opera di fondamentale importanza, l'Italia Illustrata di Biondo Flavio. Questi viene considerato ”padre della geografia regionale” proprio in quanto fu il primo ad adoperare il termine ”regione” al posto dei precedenti ”provincia” o”terra”. Lo storiografo umanista cercò di presentare un'immagine attuale dell'Italia, ricostruendone però il passatao e tenendo presente le varie modifiche subite dal territorio, dalle località e dalla toponomastica nel corso del tempo. A questo scopo egli utilizzò materiali e documenti di diverso tipo, tutti rigorosamente vagliati secondo criteri scientifici molto vicini a quelli di cui si sarebbe avvalsa in seguito la storiografia moderna.

L'autrice dell'articolo prende in considerazione anche un'altra opera, il De Europa di Enea Silvio Piccolomini, contenente un'ampia descrizione dell'Italia. Il suddetto umanista continuò l'opera del Biondo, fornendo informazioni relative alle vicende recenti o attuali dei vari territori italiani e rimandando all'autore dell'Italia Illustrata per quanto riguarda il quadro storico precedente. Tutte e due le opere godettero di una notevole fama anche al di là dei confini italici e presentano un nuovo tipo di relazione fra geografia e storia. La prima, infatti, doveva infatti servire a spiegare meglio avvenimenti e mutamenti accaduti nel corso della seconda.

L'opera del Biondo e quella di Enea Silvio, inoltre, sono di grande interesse, in quanto rappresentano un momento fondamentale nella costituzione dell'identità nazionale italiana, basata non ancora sull'unità politica, ma su quella culturale e sull'enorme patrimonio ereditato dall'Antica Roma. Scopo di tali testi, infatti, era non solo quello di mettere in risalto gli elementi di cui sopra per puro interesse storico: essi si proponevano anche il fine di sollecitare i vari stati, in cui allora era suddivisa l'Italia, a pacificarsi ed unirsi per affrontare adeguatamente il pericolo turco, allora incombente sulla civiltà europea e quindi anche su quella della penisola italica.

Per tutti i motivi sopra esposti le opere considerate nel presente articolo ebbero un ruolo fondamentale nel processo di costituzione del moderno concetto di italianità.



Anna Wróbel

Południe pomiędzy Śmiercią a Tajemnicą w dziełach Gustawa Herlinga-Grudzińskiego

Celem artykułu jest zarysowanie obrazu południa Włoch, wyłaniającego się z twórczości Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, który, pozostając przez prawie 50 lat na emigracji w Neapolu, uczynił z tego miasta tło dla wielu opowiadań oraz temat rozważań zawartych w dziennikach. W pierwszej i drugiej części analiza skupia się na intrygujących pisarza zagadnieniach, jakimi są Śmierć i Tajemnica. Ostatni ustęp artykułu jest poświęcony poetyce pisarza.

Analiza została przeprowadzona w oparciu o dzieła Grudzińskiego wydane w języku polskim, a także o ich włoskie tłumaczenia. Wiele uwagi poświęcono Dziennikowi pisanemu nocą, a także zbiorom opowiadań, ze szczególnym uwzględnieniem takich tytułów jak: Książę Niezłomny, Pietà d’Isola, Gruzy, Dżuma w Neapolu, Most, Cud, Wieża.

W pierwszym ustępie artykułu rozważanie motywów śmierci i cierpienia – obsesyjnie powracających w twórczości pisarza, który sam przeżył kilka lat w „innym świecie” łagrów sowieckich – prowadzi do stwierdzenia, iż Południe, pomimo zakorzenionej w nim świadomości kruchości życia ludzkiego, nie jest miejscem niosącym pocieszenie dla człowieka naznaczonego cierpieniem. Neapolitańczycy odnoszą się do śmierci wręcz z pewnego rodzaju poufałością i zażyłością. Fakt ten, wielokrotnie i ze zdumieniem podkreślany przez pisarza, musiał się kłócić z jego światopoglądem. Rozpacz i śmierć były bowiem pojmowane przez niego jako momenty prawdy, stawiające człowieka przed najważniejszymi wyborami. Artykuł ukazuje kilka rezultatów tego zderzenia światopoglądów. Osamotnienie, starość, cierpienia związanie z miłością, konanie, niemoc w obliczu kataklizmów i epidemii stają się tematami wielu „włoskich” opowiadań Grudzińskiego, a skontrastowanie ich ze słoneczną scenerią daje szczególnie dramatyczne efekty. Jednak uważny czytelnik musi dojść do wniosku, iż wszechobecne na Południu hałaśliwa radość życia i atmosfera beztroski są tylko pewnego rodzaju maskami, które znikają w obliczu rzeczywistego zagrożenia i że wobec śmierci i cierpienia każdy człowiek zachowuje się podobnie.

Druga część artykułu dotyczy charakterystycznej dla mentalności południowej magiczności, mającej swe źródło w ludowych wierzeniach, które chcą wyjaśnić kwestie wymykające się ludzkiemu pojmowaniu poprzez działanie sił ponadnaturalnych. Są to tematy ściśle związane z poprzednimi, jako że południowa cudowność stanowi pewnego rodzaju antidotum na lęk i cierpienie. Wiele miejsca zostało poświęcone przedstawieniu cudu św. Januarego, jako jedynego w swoim rodzaju zjawiska z pogranicza magii i religii. Analiza dotyka też roli legendy w życiu społeczeństw i wizji historii w twórczości Herlinga-Grudzińskiego. Dowodzi ona, że jest to twórczość do gruntu przeniknięta metafizyką i na wszystkich płaszczyznach usiłująca dochodzić sensu istnienia.

Ta ostania kwestia zostaje podjęta w trzeciej części artykułu, zatrzymującej się nad stylem pisarza. Takie oddzielenie treści od formy jest umotywowane chęcią udowodnienia zawartej w tej części tezy, że również środki formalne w badanych utworach są podporządkowane jednemu celowi: dążeniu do odkrycia Tajemnicy życia i śmierci. Analiza ukazuje, jak – począwszy od pewnych wyborów na poziomie graficznym tekstu poprzez leksykę, środki stylistyczne, kompozycję, aż po poziom metatekstualny i intertekstualny – Grudziński konstruuje swoje opowiadania-przypowieści z zamiarem ukazania czytelnikowi, że za jego historiami kryje się coś więcej niż tylko chęć opowiedzenia zdarzeń.



Paweł Zarychta

Śmierć czy odrodzenie? O retoryce w latach 1720–1760 w Niemczech

Jeśli mowa jest o retoryce w Niemczech w dobie Oświecenia, dość często można spotkać się z opinią, że wiek osiemnasty jest tym, w którym straciła ona swoje przemożne znaczenie jako dziedzina zainteresowań humanistycznych. Czasem nawet pisze się o tym, że Oświecenie przynosi ze sobą śmierć retoryki.

W artykule punktem wyjścia staje się pytanie, czy w osiemnastym wieku – zwłaszcza w latach 1720-1760 – mamy rzeczywiście do czynienia z upadkiem i utratą prestiżu retoryki jako dziedziny humanistycznej. Wskazano, że już sama liczba publikacji z zakresu retoryki, oszacowana przez J. Dycka i J. Sandstede na około 3 000 pozycji przeczy takiej tezie. Wręcz przeciwnie, jak próbowano wykazać, należy mówić raczej o swoistym renesansie retoryki w XVIII wieku. Odrzuceniu ulega wprawdzie barokowa teoria i praktyka sztuki oratorskiej, jednak kanoniczna retoryka znana z antyku staje się podstawą pogłębionej refleksji i punktem wyjścia dla nowych dociekań teoretycznych. Co charakterystyczne dla Oświecenia, interesującą nas dziedzinę próbuje się dodatkowo powiązać ze zdobyczami nauk ścisłych – zwłaszcza matematyki i logiki. Dotyczy to głównie osiemnastowiecznej teorii inwencji.

W oparciu o najbardziej znane i reprezentatywne teorie i podręczniki w tym zakresie (Fabricius, Hallbauer, Gottsched) w poszczególnych fragmentach artykułu dokonano syntezy głównych założeń teoretycznych dotyczących retoryki niemieckiej w latach 1720-1760. Odniesiono się tu do zmian w zakresie samego pojmowania sztuki oratorskiej, jak i jej poszczególnych dziedzin (inwencja, elokucja i kompozycja).